Folikulitis (Radang Folikel Rambut): Punca, Pilihan Rawatan dan Mengapa Ia Sering Berulang
Updated: 2 hari lalu
Oleh Dr Lim Tzyy Huei | Pakar Perunding Dermatologi, Pantai Hospital Batu Pahat, Johor, Malaysia
Pernahkah anda mengalami bintik merah kecil atau bintik bernanah yang muncul pada dada, belakang badan, kulit kepala, punggung atau paha?
Bintik-bintik ini mungkin kelihatan seperti jerawat. Ada kalanya ia terasa gatal, sakit atau pedih apabila disentuh.
Kadangkala, keadaan kulit bertambah baik selepas rawatan, tetapi masalah yang sama muncul semula beberapa minggu kemudian.
Keadaan ini mungkin disebabkan oleh folikulitis (folliculitis), iaitu masalah kulit biasa yang melibatkan keradangan pada folikel rambut.
Walaupun kebanyakan kes adalah ringan dan boleh pulih dengan penjagaan yang sesuai, sesetengah pesakit mengalami folikulitis yang berpanjangan atau sering berulang.
Memahami punca sebenar sangat penting kerana bukan semua folikulitis disebabkan oleh bakteria, dan jenis folikulitis yang berbeza mungkin memerlukan rawatan yang berlainan.
Apakah Itu Folikulitis?
Folikulitis berlaku apabila folikel rambut mengalami keradangan akibat jangkitan, kerengsaan atau faktor lain.
Folikel rambut ialah struktur kecil dalam kulit tempat rambut tumbuh.
Apabila folikel ini meradang, bintik merah kecil atau benjolan bernanah boleh terbentuk di sekelilingnya.
Antara gejala folikulitis yang biasa termasuk:
Bintik merah kecil atau bintik bernanah
Kegatalan, rasa tidak selesa atau sakit apabila disentuh
Banyak bintik yang berkumpul dan menyerupai jerawat
Kadangkala disertai sakit atau bengkak
Bintik yang sering muncul semula di kawasan yang sama
Folikulitis boleh berlaku pada hampir semua bahagian badan yang mempunyai rambut.
Namun, kawasan yang sering terjejas termasuk kulit kepala, muka, kawasan janggut, dada, belakang badan, punggung, paha dan celah paha.
Apakah Punca Folikulitis?
Terdapat beberapa jenis folikulitis.
Mengenal pasti punca yang tepat membantu doktor memilih rawatan yang paling sesuai.
1. Folikulitis Bakteria (Bacterial Folliculitis)
Folikulitis bakteria sering disebabkan oleh bakteria Staphylococcus aureus, yang juga boleh terdapat secara semula jadi pada kulit atau di dalam hidung.
Apabila bakteria memasuki atau membiak di sekitar folikel rambut yang mengalami kerosakan, keradangan dan jangkitan boleh berlaku.
Pesakit mungkin mengalami bintik merah kecil dengan nanah di bahagian tengah, kadangkala disertai rasa sakit apabila disentuh.
Antara faktor yang boleh menyumbang termasuk:
Berpeluh berlebihan
Geseran daripada pakaian yang ketat
Bercukur
Kerengsaan kulit
Masalah kulit sedia ada seperti ekzema
2. Folikulitis Kulat (Malassezia Folliculitis)
Malassezia folliculitis, yang sebelum ini dikenali sebagai Pityrosporum folliculitis, berlaku apabila yis Malassezia membiak secara berlebihan pada kulit.
Malassezia ialah sejenis yis yang secara semula jadi terdapat pada kulit manusia.
Keadaan ini biasanya melibatkan:
Dada
Bahagian atas belakang badan
Bahu
Bahagian atas lengan
Kadangkala muka dan dahi
Berbeza daripada jerawat biasa, Malassezia folliculitis sering menyebabkan bintik kecil yang hampir sama saiz dan sangat gatal, biasanya tanpa bintik hitam atau bintik putih (comedones).
Keadaan ini mungkin menjadi lebih ketara dalam cuaca panas dan lembap, terutamanya apabila seseorang banyak berpeluh.
Penggunaan antibiotik yang berpanjangan serta sesetengah ubat yang menekan sistem imun juga boleh meningkatkan risiko.
Penting untuk memahami bahawa Malassezia folliculitis biasanya tidak bertambah baik dengan rawatan antibakteria, kerana puncanya ialah yis, bukannya bakteria.
3. Folikulitis Akibat Geseran, Bercukur atau Kerengsaan
Bukan semua folikulitis berpunca daripada jangkitan.
Geseran berulang, bercukur, waxing, mencabut bulu dan pakaian yang terlalu ketat boleh merengsakan atau merosakkan folikel rambut.
Masalah ini sering berlaku pada kawasan janggut, leher, paha, punggung dan celah paha.
Rambut yang tumbuh ke dalam kulit (ingrown hair) selepas bercukur juga boleh menyebabkan benjolan meradang yang menyerupai folikulitis.
Keadaan ini sering dikenali sebagai pseudofolliculitis.
Mengurangkan geseran serta mengubah cara membuang bulu merupakan sebahagian penting dalam rawatan.
Folikulitis atau Jerawat: Bagaimana Membezakannya?
Folikulitis sering disalah anggap sebagai jerawat kerana kedua-duanya boleh menyebabkan bintik merah dan bintik bernanah.
Namun, terdapat beberapa perbezaan.
Jerawat (Acne) biasanya menyebabkan:
Bintik hitam
Bintik putih
Jerawat merah yang meradang
Kadangkala benjolan lebih dalam atau nodul
Jerawat kerap berlaku pada muka, dada dan belakang badan.
Folikulitis pula biasanya berlaku di sekitar folikel rambut.
Bintik-bintik mungkin kelihatan hampir sama dari segi saiz dan rupa, serta boleh disertai kegatalan atau rasa sakit apabila disentuh.
Malassezia folliculitis khususnya sering menyebabkan bintik kecil yang gatal dan hampir sama saiz, tanpa bintik hitam atau putih.
Sesetengah pesakit juga mungkin mengalami jerawat dan folikulitis pada masa yang sama.
Pemeriksaan pakar dermatologi boleh membantu membezakan kedua-dua keadaan ini, terutamanya apabila rawatan jerawat biasa tidak berkesan.
Mengapa Folikulitis Sering Berulang?
Antara soalan yang kerap ditanya oleh pesakit ialah:
“Doktor, folikulitis saya sudah baik selepas makan ubat. Kenapa ia naik semula?”
Terdapat beberapa kemungkinan.
1. Cuaca Panas, Peluh dan Kelembapan
Persekitaran yang panas dan lembap boleh menyebabkan peluh berlebihan, kulit menjadi terlalu lembap serta kerengsaan pada folikel rambut.
Faktor ini amat relevan di Malaysia, kerana kita sering terdedah kepada cuaca panas dan lembap.
Pakaian yang terlalu ketat atau kurang pengudaraan juga boleh memburukkan keadaan.
2. Geseran dan Kerengsaan Berulang
Bercukur dengan kerap, memakai seluar atau pakaian sukan yang ketat serta geseran berpanjangan boleh menyebabkan folikel rambut terus mengalami kerengsaan.
Walaupun keradangan sudah pulih, pendedahan kepada faktor yang sama boleh mencetuskan episod baharu.
3. Kehadiran Bakteria yang Berterusan pada Kulit
Sesetengah individu membawa bakteria Staphylococcus aureus secara berulang atau berterusan pada kulit atau di dalam hidung.
Bagi pesakit tertentu yang mengalami folikulitis bakteria berulang, ujian calitan bakteria (bacterial swab) dan pemeriksaan lanjut mungkin diperlukan.
4. Diagnosis atau Rawatan yang Tidak Tepat
Bukan semua ruam yang menyerupai jerawat ialah folikulitis bakteria.
Contohnya, Malassezia folliculitis mungkin berterusan walaupun pesakit telah menjalani beberapa kursus antibiotik.
Dalam keadaan tertentu, penggunaan antibiotik yang berpanjangan juga boleh menyumbang kepada folikulitis berkaitan yis.
Oleh itu, bintik yang berpanjangan atau sering berulang perlu dinilai semula, bukannya dirawat berulang kali dengan ubat yang sama tanpa memastikan diagnosis.
5. Penyakit atau Ubat-ubatan Tertentu
Pesakit yang mempunyai diabetes, sistem imun yang lemah atau penyakit kulit tertentu mungkin lebih mudah mengalami jangkitan berulang.
Sesetengah ubat, termasuk kortikosteroid dan ubat penekan sistem imun, juga boleh menyumbang kepada ruam yang melibatkan folikel rambut atau meningkatkan risiko jangkitan.
Apakah Pilihan Rawatan untuk Folikulitis?
Rawatan bergantung pada punca, tahap keterukan, keluasan kawasan yang terjejas dan kekerapan masalah berulang.
1. Pencuci Antiseptik
Bagi pesakit tertentu yang mengalami folikulitis bakteria, pencuci antiseptik boleh membantu mengurangkan jumlah bakteria pada kulit.
Antara pilihan yang biasa digunakan termasuk:
Pencuci berasaskan chlorhexidine
Pencuci yang mengandungi benzoyl peroxide
Namun, penggunaan pencuci secara berlebihan boleh menyebabkan kulit menjadi kering dan mengalami kerengsaan, terutamanya bagi pesakit yang mempunyai kulit sensitif atau ekzema.
2. Antibiotik Sapuan
Bagi folikulitis bakteria yang melibatkan kawasan kecil, doktor mungkin memberikan antibiotik sapuan seperti:
Fusidic acid
Mupirocin
Clindamycin dalam keadaan tertentu
Ubat ini biasanya digunakan untuk tempoh yang singkat apabila diperlukan.
Penggunaan antibiotik secara berulang atau terlalu lama tanpa penilaian yang sesuai perlu dielakkan kerana boleh meningkatkan risiko kerintangan antibiotik (antibiotic resistance).
3. Antibiotik Makan
Bagi jangkitan bakteria yang lebih meluas, lebih dalam atau berpanjangan, antibiotik makan mungkin diperlukan.
Pemilihan antibiotik bergantung pada bakteria yang disyaki, tahap keterukan penyakit dan keputusan kultur bakteria apabila sesuai.
Bukan semua pesakit folikulitis memerlukan antibiotik makan.
4. Rawatan Antikulat
Bagi Malassezia folliculitis, rawatan antikulat biasanya lebih sesuai.
Bergantung pada tahap keterukan, pilihan rawatan mungkin termasuk:
Syampu atau ubat sapuan ketoconazole
Produk yang mengandungi selenium sulfide
Ubat antikulat sapuan yang lain
Ubat antikulat makan bagi kes tertentu yang meluas atau berpanjangan
Sesetengah pesakit yang sering mengalami masalah berulang mungkin mendapat manfaat daripada rawatan antikulat penyelenggaraan secara berkala.
Ubat antikulat makan hanya boleh digunakan di bawah pemantauan doktor kerana terdapat kemungkinan interaksi dengan ubat lain serta kesan sampingan.
5. Rawatan Folikulitis Dalam atau Bisul
Kadangkala, keradangan folikel rambut boleh berkembang menjadi jangkitan yang lebih dalam, menyebabkan benjolan yang bengkak, sakit atau menjadi bisul.
Abses yang lebih besar mungkin memerlukan prosedur mengeluarkan nanah (drainage), bukannya rawatan sapuan sahaja.
Elakkan memicit atau cuba mengeluarkan nanah sendiri di rumah kerana tindakan ini boleh memburukkan keradangan atau menyebabkan jangkitan merebak.
Berapa Lama Folikulitis Mengambil Masa untuk Pulih?
Tempoh pemulihan berbeza mengikut punca dan tahap keterukan.
Folikulitis ringan yang melibatkan lapisan kulit cetek mungkin pulih sendiri dalam beberapa hari.
Dengan rawatan yang sesuai, banyak kes folikulitis bakteria boleh menunjukkan penambahbaikan dalam tempoh sekitar satu hingga dua minggu.
Malassezia folliculitis pula mungkin memerlukan rawatan antikulat selama beberapa minggu, terutamanya jika kawasan yang terjejas luas.
Jangkitan yang lebih dalam mungkin mengambil masa lebih lama untuk pulih.
Selepas keradangan reda, sesetengah pesakit mungkin mendapati kesan merah atau coklat masih tertinggal pada kulit.
Keadaan ini dikenali sebagai post-inflammatory erythema (PIE) atau post-inflammatory hyperpigmentation (PIH).
Kesan tersebut tidak semestinya bermakna jangkitan masih aktif dan mungkin mengambil masa beberapa minggu hingga beberapa bulan untuk pudar.
Bagaimana Cara Mengurangkan Folikulitis daripada Berulang?
Walaupun folikulitis tidak semestinya dapat dicegah sepenuhnya, beberapa langkah praktikal boleh membantu mengurangkan kekerapan episod berulang.
1. Kurangkan Peluh Berlebihan dan Kelembapan Berpanjangan
Mandi selepas banyak berpeluh atau bersenam.
Tukar pakaian yang basah atau lembap secepat mungkin.
2. Pilih Pakaian yang Longgar dan Mempunyai Pengudaraan Baik
Elakkan geseran berpanjangan daripada seluar ketat, pakaian sukan atau fabrik yang memerangkap haba dan peluh.
3. Bersihkan Kulit dengan Lembut
Gunakan pencuci yang lembut secara berkala.
Elakkan menyental kulit terlalu kuat kerana tindakan ini boleh menyebabkan lebih banyak kerengsaan pada folikel rambut.
4. Ubah Cara Bercukur
Elakkan bercukur pada kawasan kulit yang sedang meradang.
Jika perlu bercukur:
Gunakan pisau cukur yang bersih dan tajam.
Cukur mengikut arah pertumbuhan rambut.
Elakkan mencukur kawasan yang sama berulang kali.
5. Jangan Picit atau Garu Bintik
Memicit atau menggaru boleh memburukkan keradangan, menyebabkan jangkitan tambahan dan meningkatkan risiko perubahan warna kulit atau parut.
6. Pilih Produk Penjagaan Kulit yang Sesuai
Jika kulit anda mudah mengalami penyumbatan folikel, pertimbangkan produk yang ringan dan tidak mudah menyumbat liang pori (non-comedogenic), berbanding produk yang terlalu pekat atau berminyak.
7. Ikuti Pelan Rawatan yang Ditetapkan
Gunakan ubat mengikut tempoh dan arahan doktor.
Elakkan menggunakan antibiotik atau ubat antikulat yang berbaki secara berulang tanpa pemeriksaan semula.
Bagi pesakit yang sering mengalami folikulitis berulang, pakar dermatologi mungkin mencadangkan rawatan penyelenggaraan berdasarkan punca sebenar.
Bilakah Anda Perlu Berjumpa Pakar Dermatologi?
Pertimbangkan pemeriksaan pakar jika:
Folikulitis sering berulang walaupun sudah dirawat.
Bintik menjadi semakin sakit atau merebak.
Anda sering mengalami bisul atau bengkak bernanah.
Keadaan tidak bertambah baik dengan rawatan awal yang sesuai.
Terdapat parut, perubahan warna kulit atau keguguran rambut.
Diagnosis masih tidak jelas.
Dapatkan pemeriksaan perubatan dengan segera jika kemerahan merebak dengan cepat, disertai demam, kesakitan atau bengkak yang ketara, atau jika anda mempunyai sistem imun yang lemah.
Bagi kes yang berpanjangan, pemeriksaan seperti ujian calitan bakteria, pemeriksaan kulat atau kadangkala biopsi kulit mungkin dipertimbangkan.
Beberapa penyakit lain seperti jerawat, hidradenitis suppurativa (HS) dan penyakit kulit radang tertentu juga boleh menyerupai folikulitis, tetapi mungkin memerlukan pendekatan rawatan yang berbeza.
Bolehkah Folikulitis Sembuh Sepenuhnya?
Banyak kes folikulitis boleh pulih sepenuhnya dengan rawatan yang sesuai serta pengurangan faktor yang menyumbang kepada masalah tersebut.
Namun, folikulitis masih boleh berulang, terutamanya apabila terdapat:
Peluh berlebihan yang berterusan
Geseran pada kulit
Bercukur secara berulang
Kehadiran bakteria tertentu pada kulit
Kecenderungan pertumbuhan yis Malassezia secara berlebihan
Bagi pesakit yang sering mengalami folikulitis berulang, matlamat rawatan bukan sekadar menghilangkan bintik yang sedang muncul.
Lebih penting lagi ialah mengenal pasti punca sebenar dan mengurangkan risiko episod yang sama pada masa hadapan.
Folikulitis yang berulang tidak semestinya bermakna antibiotik yang lebih kuat diperlukan. Kadangkala, langkah paling penting ialah menilai semula diagnosis dan memilih rawatan yang lebih khusus berdasarkan puncanya.
Kesimpulan: Rawatan Folikulitis Bergantung pada Punca Sebenar
Folikulitis ialah masalah kulit yang biasa berlaku dan sering menyerupai jerawat, tetapi boleh berpunca daripada beberapa keadaan yang berbeza.
Folikulitis bakteria mungkin bertambah baik dengan pencuci antiseptik atau antibiotik, manakala Malassezia folliculitis memerlukan rawatan antikulat.
Folikulitis yang berkaitan dengan kerengsaan pula mungkin berkurangan apabila geseran, aktiviti bercukur dan faktor pencetus lain dikawal.
Memahami punca sebenar amat penting, terutamanya bagi pesakit yang mengalami bintik berulang.
Dengan diagnosis yang tepat, rawatan khusus mengikut punca serta langkah pencegahan yang praktikal, kebanyakan pesakit boleh mencapai kawalan gejala yang lebih baik dalam jangka panjang.
Mengenai Penulis
Dr Lim Tzyy Huei (林子辉医生) ialah Pakar Perunding Dermatologi di Pantai Hospital Batu Pahat, Johor, Malaysia.
Amalan klinikal beliau merangkumi pemeriksaan dan rawatan jerawat, folikulitis, jangkitan kulat pada kulit, ekzema, psoriasis serta pelbagai penyakit kulit radang yang lain.
Bagi pesakit yang mengalami folikulitis berpanjangan atau sering berulang, pemeriksaan dermatologi boleh membantu mengenal pasti punca sebenar dan menentukan rawatan yang sesuai.
Penafian: Artikel ini disediakan untuk tujuan pendidikan kesihatan umum dan tidak menggantikan konsultasi perubatan individu.
